Drenica është një nga ato hapësira që meritojnë të shihen në tërë thellësinë e tyre historike. E vendosur në zemër të Kosovës së sotme, ajo njihet gjerësisht për qëndresën dhe ngjarjet që kanë shënuar historinë moderne shqiptare. Por historia e Drenicës nuk fillon me luftërat e shekujve të fundit, as me kronikat mesjetare dhe as me dokumentet e administratave që kanë ushtruar pushtet mbi të.

Ajo shkon shumë më thellë në kohë. Në Runik, mijëra vjet përpara se të shkruheshin kronikat e mbretërive dhe perandorive, njerëzit ndërtonin vendbanime, punonin argjilën, krijonin objekte të jetës së përditshme dhe instrumente muzikore. Okarina e Runikut, një nga dëshmitë më të veçanta të kulturës neolitike në Kosovë, na kujton se kjo hapësirë ka njohur jo vetëm mbijetesën dhe punën, por edhe tingullin, artin dhe krijimtarinë.

Është një dëshmi e vogël në përmasa, por e madhe në domethënie: aty ku sot shohim një krahinë me histori të pasur qëndrese, dikur jetonin bashkësi njerëzore që krijonin edhe muzikë. Më vonë, në epokën romake, Dardania u përfshi në një rrjet të gjerë qytetesh, rrugësh, tregjesh dhe qendrash minerare. Ulpiana, Naissusi dhe qendrat e tjera të njohura dëshmojnë zhvillimin e një hapësire ku qarkullonin njerëz, mallra, mjeshtëri dhe ndikime kulturore.

Por jeta e asaj kohe nuk zhvillohej vetëm në qytetet e mëdha dhe përgjatë rrugëve që kanë mbetur të shënuara në itinerarët romakë. Ekzistonin edhe lidhjet vendore, shtigjet ndërmjet vendbanimeve, kalimet malore dhe rrugët e vogla që i bashkonin bashkësitë rurale me tregjet, qendrat e prodhimit dhe qytetet. Pa këto lidhje, as jeta ekonomike e Dardanisë nuk mund të kuptohet në tërësinë e saj. Pikërisht këtu lind një pyetje që meriton hulumtim më të thellë: çfarë marrëdhëniesh kishte Drenica me qendrat urbane, rrugët dhe ekonominë e Dardanisë romake? Nëpër cilat kalime lëviznin njerëzit dhe prodhimet? Cilat vendbanime shërbenin si pika lidhëse? Çfarë gjurmësh të kësaj jete mund të ruhen ende nën tokën e krahinës?

Në këtë vështrim marrin rëndësi edhe lokalitetet që njihen në kujtesën vendore me emrin Gjytet. Gjyteti i Llaushës, në hapësirën e Gradinës, dhe Gjyteti i Tushilës janë ndër vendet që nxisin pyetje për vendbanimet e fortifikuara, për rrugët e vjetra dhe për shtresat e historisë që ende kërkojnë studim arkeologjik. Vetë emërtimi popullor nuk mjafton për të përcaktuar moshën e tyre, por është një gjurmë e kujtesës vendore që nuk duhet shpërfillur. Nga Abria e Leçina te Runiku, Llausha, Tushila, Kopiliqi dhe vendbanimet e tjera, Drenica ruan një peizazh historik që duhet lexuar si tërësi. Gjurmët arkeologjike, monumentet, vendet e kultit, toponimet dhe traditat e trashëguara mund të na ndihmojnë të rindërtojmë pjesë të jetës së dikurshme që nuk janë ruajtur në kronikat e shkruara.

Edhe kishat e hershme dhe të mëvonshme, varrezat, mbetjet e mureve dhe emrat e vjetër të vendeve janë pjesë e kësaj historie. Ato dëshmojnë periudha të ndryshme të jetës dhe të besimit, ndërsa marrëdhëniet ndërmjet tyre kërkojnë datim, krahasim dhe interpretim të kujdesshëm. Sepse një krahinë nuk mund të njihet vetëm përmes emrave që administratat e ndryshme kanë shënuar në dokumentet e tyre. Emrat mund të ndryshojnë, kufijtë administrativë mund të zhvendosen dhe gjuhët e regjistrimit mund të ndërrohen, ndërsa gjurmët e jetës njerëzore mbeten për t’u zbuluar dhe për t’u kuptuar.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Drenicën, e cila nuk mund të shkëputet nga historia më e gjerë e Dardanisë. As kufijtë e komunave të sotme nuk e përmbledhin tërësinë e saj historike. Drenica është një krahinë që lidh hapësira, vendbanime dhe kujtesa të shumta, të cilat duhen shqyrtuar në marrëdhënie me njëra-tjetrën.

Dhe këtu shtrohet një pyetje që shkon përtej vetë Drenicës: sa nga historia e një populli ruhet në emrat që kanë mbijetuar, në ata që janë ndryshuar dhe në gjurmët që vazhdojnë të ekzistojnë edhe kur dokumentet heshtin?

Historia nuk është vetëm ajo që është shkruar për një vend. Është edhe ajo që ka mbetur pa u shkruar, ajo që pret të zbulohet, të krahasohet dhe të kuptohet. Prandaj kthimi te këto dëshmi nuk është përpjekje për t’ia përshtatur të kaluarën së sotmes. Është përpjekje për ta njohur të kaluarën në tërë thellësinë e saj, duke bashkuar arkeologjinë, burimet historike, gjuhën, toponiminë dhe kujtesën e njerëzve.

Drenica ka ende shumë për të rrëfyer. Jo vetëm për qëndresën, sakrificën dhe ngjarjet që e kanë bërë të njohur, por edhe për punën, kulturën, besimet, krijimtarinë dhe marrëdhëniet që njerëzit e saj kanë ndërtuar përgjatë shekujve. Ndoshta pikërisht tani, kur e kaluara përmendet kaq shpesh për nevojat e së tashmes, ia vlen t’i japim historisë kohën dhe vëmendjen që meriton. Sepse Drenica ka një histori shumë më të gjatë sesa kapitujt për të cilët flasim më shpesh. Dhe për ta njohur atë histori, duhet të dimë të lexojmë edhe aty ku hartat e vjetra heshtin, por toka vazhdon të ruajë dëshmi./Lajmi.net/